پژوهش های اسلامی خاورشناسان

پژوهش های اسلامی خاورشناسان

تحلیل انتقادی تصویر کالین ترنر از علامه مجلسی در کتاب اسلام بدون خدا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب
10.22034/iso.2026.2091691.1174
چکیده
مقاله حاضر به نقد و بررسی دیدگاه‌های کالین ترنر درباره علامه محمدباقر مجلسی در کتاب «اسلام بدون خدا؛ ظهور ظاهرگرایی دینی در دوره صفویه» می‌پردازد. نویسنده نشان می‌دهد ترنر ادامه‌دهنده سنتی از خاورشناسان است که با اتکا به گزارش‌های ناقص و گاه اشتباهِ مستشرقان پیشین مانند سرجان ملکم، ادوارد براون و لاکهارت، مجلسی را عالمى متعصب، ظاهرگرا، قدرت‌طلب و عامل سقوط صفویه معرفی کرده‌اند. در بخش نخست، تصویری که ترنر از «اسلام بدون خدا»، اخباری‌گری، ظاهرگرایی و چرخش از خداگرایی به امام‌گرایی ارائه می‌دهد، تحلیل و لغزش‌های مفهومی او در تفکیک ظاهر/باطن، اخباری/اصولی و نیز فهم تاریخ اندیشه شیعه نقد می‌شود. سپس با استناد به منابع رجالی و تاریخی شیعه، شخصیت علمی و اخلاقی مجلسی، رویکرد میانه‌رو او میان اخباری و اصولی، روشش در اعتبارسنجی حدیث و جایگاه پروژه عظیم بحارالانوار به عنوان یک کار علمی سازمان‌یافته و نه صرف گردآوریِ بی‌ضابطه، تبیین می‌گردد. مقاله در ادامه، مدعای ترنر درباره نقش مجلسی و صفویه در گسترش تشیع و سنی‌زدایی ایران را با بازخوانی تاریخ حضور شیعه در ایران و تأکید بر نقش فعالیت‌های فرهنگی، تألیف و ترجمه متون فارسی، و تأسیس مدارس دینی، مورد مناقشه قرار می‌دهد و نشان می‌دهد تصویر ترنر از مجلسی و تشیع صفوی، یک‌سویه، ساده‌ساز و متأثر از پیش‌فرض‌های خاص درباره دین و سیاست است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of Colin Turner’s Portrayal of Allamah Majlisi in Islam without ََAllah

چکیده English

This article critically reviews Colin Turner’s perspectives on Allamah Muhammad Baqir al-Majlisi in his book, Islam Without Allah: The Rise of Religious Externalism in Safavid Iran. It argues that Turner perpetuates an Orientalist tradition—relying on flawed accounts by earlier scholars like Malcolm, Browne, and Lockhart—which inaccurately depicts Majlisi as a dogmatic, power-hungry cleric responsible for the Safavid dynasty’s collapse. The first section examines Turner’s concepts of “Islam without Allah,” externalism, and the alleged shift from a God-centric to an Imam-centric paradigm. It critiques his flawed dichotomization of the exoteric (zahir) and esoteric (batin), as well as his misreading of Shi’i intellectual history. Drawing on Shi’i biographical (rijal) and historical sources, the article then clarifies Majlisi’s true scholarly stature, his moderate position between the Akhbari and Usuli schools, and his rigorous hadith authentication methodology. It reintroduces Bihar al-Anwar not as an arbitrary compilation, but as a systematic academic endeavor. Finally, the study challenges Turner’s claims about Majlisi and the Safavids’ role in Iran’s “de-Sunnification.” Emphasizing the historical depth of Iranian Shi’ism, the author highlights the true drivers of its spread: cultural initiatives, Persian text translations, and the expansion of religious seminaries. Ultimately, the article concludes that Turner’s portrayal of Safavid Shi’ism is reductionist, biased, and rooted in preconceived socio-political notions.

کلیدواژه‌ها English

Colin Turner
Muhammad Baqir al-Majlisi
Islam Without Allah
Akhbarism
Exotericism and Esotericism , Bihar al-Anwar

  • تاریخ دریافت 26 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 19 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 02 شهریور 1405